Genetyka u narcyzów
Narcyzm przez lata tłumaczono głównie wychowaniem. Padały te same teorie – nadmierne chwalenie dziecka, chłód emocjonalny albo dom pełen ciągłej rywalizacji. Tylko że z czasem naukowcy zaczęli patrzeć szerzej. Coraz częściej wracało pytanie: a co z genami? Badania bliźniąt i rodzin pokazały coś ciekawego. Narcyzm może mieć częściowo biologiczne podłoże, choć nie wszystkie jego cechy rozwijają się w ten sam sposób. I właśnie tutaj zaczyna się najciekawsza część całej historii.
Najważniejsze informacje z artykułu
- Badania bliźniąt sugerują, że narcyzm może być częściowo dziedziczny.
- W części analiz wpływ genetyki oceniano nawet na około 47%.
- Wspólne środowisko rodzinne często miało mniejszy wpływ niż zakładano wcześniej.
- Duże znaczenie mogą mieć indywidualne doświadczenia społeczne i relacje.
- Nie wszystkie badania pokazują identyczne wyniki – część naukowców interpretuje dane inaczej.
- Psychologia coraz częściej traktuje narcyzm jako efekt połączenia genów, środowiska i doświadczeń życiowych.
Czy narcyzm jest dziedziczny? Badania, które dają zaskakujące odpowiedzi
Jeszcze kilkanaście lat temu wiele osób było przekonanych, że narcyzm rodzi się niemal wyłącznie w domu. Jeśli ktoś wyrastał na człowieka skupionego na sobie, potrzebującego podziwu i uznania, winą obarczano najczęściej rodziców. Za dużo pochwał. Za mało ciepła i nadmierne wymagania. Tych teorii było sporo i część z nich nadal funkcjonuje do dziś.
Potem pojawiły się badania bliźniąt. I wtedy temat zaczął się komplikować.
Naukowcy zauważyli, że bliźnięta jednojajowe (powstają z jednej komórki jajowej zapłodnionej przez jeden plemnik, która następnie dzieli się na dwa zarodki), które mają niemal identyczny materiał genetyczny, często wykazywały bardziej podobny poziom narcyzmu niż bliźnięta dwujajowe (pochodzą z dwóch różnych komórek jajowych zapłodnionych przez dwa plemniki). To był pierwszy mocny sygnał, że genetyka może mieć znaczenie. Ale od razu pojawił się kolejny problem – jak duże znaczenie?
Tutaj zaczynają się różnice między badaniami.
Narcyzm nie jest jedną cechą. I właśnie to komplikuje wyniki badań
Jedna z analiz wskazywała, że około 47% cech związanych z narcyzmem sprawczym (koncentruje się on na dążeniu do władzy, osiągnięć, dominacji i nieustannej rywalizacji) może być powiązane z genami. Mowa o osobach, które widzą siebie jako wyjątkowo kompetentne, dominujące, stworzone do sukcesu i przewodzenia innym. W tym samym badaniu naukowcy zauważyli jednak, że narcyzm wspólnotowy (poczucie wielkości i wyjątkowości budowane jest nie na sukcesach czy władzy, ale na byciu „najbardziej pomocnym”, „najlepszym przyjacielem”) wygląda trochę inaczej i daje 25–42% genetyce (zależnie od modelu analizy). Taki człowiek nie musi uważać się za "najmądrzejszego". Częściej postrzega siebie jako najbardziej moralnego, pomocnego albo wręcz lepszego od innych pod względem empatii. I tutaj wpływ genetyki był wyraźnie niższy. Już sam ten przykład pokazał, że narcyzm nie jest jedną prostą cechą.
Inne badanie analizowało dwa osobne elementy narcyzmu – grandiosity (ogólny wzorzec cech osobowości obejmujący brak empatii, manię wyższości i potrzebę podziwu) oraz entitlement (objawiający się przekonaniem o własnej wyższości i bezwarunkowym prawie do specjalnego traktowania). Pierwszy dotyczył poczucia własnej wielkości. Drugi bardziej roszczeniowości i przekonania, że jemu należy się więcej niż innym. Wyniki? Znowu nie były identyczne. Grandiosity miało niższy poziom odziedziczalności niż entitlement. Badacze doszli też do ciekawego wniosku: te dwa elementy narcyzmu mogą mieć częściowo zupełnie inne podłoże biologiczne i środowiskowe.
Czyli dwie osoby określane potocznie jako "narcyzi" wcale nie muszą funkcjonować psychicznie w podobny sposób.
To akurat bardzo ciekawy wątek, bo w popularnych dyskusjach narcyzm często wrzuca się do jednego worka. Badania pokazują coś bardziej chaotycznego, mniej uporządkowanego. A psychologia bardzo często właśnie taka jest.
Geny, wychowanie i środowisko. Dlaczego naukowcy nadal się spierają?
Pojawiały się też badania rodzin i większych grup ludzi. Niektóre z nich sugerowały, że wspólne środowisko rodzinne ma zaskakująco mały wpływ na rozwój narcyzmu. Rodzeństwo wychowywane w tym samym domu nie zawsze rozwijało podobne cechy narcystyczne. Znacznie większe znaczenie miały doświadczenia indywidualne – relacje społeczne, sukcesy, pozycja w grupie, związki, środowisko pracy, nawet sposób funkcjonowania wśród rówieśników.
Ale tutaj też nie wszyscy badacze byli zgodni.
Część psychologów zwraca uwagę, że bardzo trudno oddzielić wpływ genów od wpływu środowiska. Dziecko odziedzicza przecież nie tylko geny, ale też trafia do danego domu, atmosfery i określonego stylu relacji. Jeśli narcystyczny rodzic wychowuje dziecko w chłodny albo nadmiernie skoncentrowany na sukcesie sposób, oba te czynniki zaczynają się mieszać.
I właśnie dlatego w świecie badań naukowych jedne publikacje czasem częściowo przeczą drugim. To całkowicie normalne. Zwłaszcza w psychologii, gdzie człowiek nie działa jak matematyczny wzór.
Dochodzi jeszcze jeden problem – definicja samego narcyzmu. Dla jednych badaczy będzie to głównie potrzeba podziwu. Dla innych dominacja i poczucie wyższości. Jeszcze inni skupiają się bardziej na braku empatii albo manipulacji. Jeśli różne zespoły badają trochę inne cechy, nic dziwnego, że później pojawiają się różne wyniki.
Ciekawe jest też to, że współczesne badania coraz rzadziej próbują odpowiedzieć prostym "tak" albo "nie". Zamiast tego pojawia się bardziej złożony obraz. Genetyka może zwiększać podatność na rozwój cech narcystycznych, ale środowisko nadal ma ogromne znaczenie. Szczególnie to indywidualne – doświadczenia społeczne, nagrody statusowe, sposób budowania relacji czy reakcje otoczenia.
Trochę jak z temperamentem. Jedna osoba rodzi się bardziej impulsywna, inna bardziej wycofana, ale życie później może te cechy wzmacniać albo osłabiać. Z narcyzmem prawdopodobnie bywa podobnie.
W internecie często pojawia się potrzeba prostych odpowiedzi. Ludzie lubią jasne komunikaty: "narcyzm jest dziedziczny" albo "narcyzm wynika z dzieciństwa". Tylko że nauka bardzo rzadko działa w taki sposób. Szczególnie psychologia. Czasem jedno badanie pokazuje mocny wpływ genów, a kolejne ten wpływ osłabia. Innym razem pojawiają się różnice między kulturami albo grupami wiekowymi. Nawet sposób zadawania pytań uczestnikom potrafi zmienić wyniki.
Badania psychologiczne często przypominają układanie ogromnej układanki z wielu drobnych elementów. Jedna publikacja pokazuje mały fragment, druga trochę większy, trzecia podważa wcześniejsze założenia. Dopiero po latach zaczyna tworzyć się pełniejszy obraz. Dzisiaj większość badaczy wydaje się zgadzać głównie w jednym punkcie: narcyzm nie powstaje wyłącznie z jednego źródła. Ani same geny, ani samo wychowanie nie tłumaczą wszystkiego.
Dużo zależy od połączenia różnych czynników. Temperamentu. Wrażliwości biologicznej. Relacji społecznych. Doświadczeń z dzieciństwa. Sukcesów i porażek. Sposobu, w jaki ktoś buduje własną wartość. Czasem też od środowiska, które nagradza pewne zachowania bardziej niż inne.
Czy dzieci narcystycznych rodziców same stają się narcystyczne?
Jeśli ktoś dorasta obok rodzica skoncentrowanego na sobie, potrzebującego podziwu albo stale budującego poczucie wyższości, naturalnie pojawia się myśl: czy dziecko przejmie taki sposób funkcjonowania? Badania sugerują, że czasem tak, ale nie wygląda to tak prosto, jak wiele osób zakłada.
Część starszych teorii psychologicznych mocno podkreślała wpływ rodziców. Według nich narcystyczne cechy mogły rozwijać się zarówno przez nadmierne idealizowanie dziecka, jak i przez ciągłą krytykę. Z jednej strony dziecko słyszało, że jest wyjątkowe bardziej niż wszyscy inni. Z drugiej mogło próbować budować poczucie własnej wartości jako formę obrony przed odrzuceniem.
Problem w tym, że późniejsze badania nie dawały już tak jednoznacznych odpowiedzi.
Analizy rodzin i bliźniąt zaczęły pokazywać, że podobieństwo między narcystycznymi rodzicami i dziećmi często wynika częściowo z genetyki. Rodzic przekazuje nie tylko sposób wychowania, ale też pewne biologiczne predyspozycje związane z osobowością, temperamentem czy potrzebą statusu.
I właśnie tutaj wszystko zaczyna się mieszać.
Bo dziecko może odziedziczyć większą skłonność do narcystycznych cech, ale nadal ogromne znaczenie mają późniejsze doświadczenia. Relacje z rówieśnikami. Sukcesy. Porażki. Środowisko społeczne. Nawet to, czy ktoś przez lata był podziwiany albo przeciwnie – stale ignorowany.
Niektóre badania pokazały też coś bardzo ciekawego. Dzieci narcystycznych rodziców nie zawsze rozwijały pełny narcyzm. Część z nich szła wręcz w przeciwną stronę. Stawały się bardziej wycofane, ostrożne albo nadmiernie skoncentrowane na ocenach innych ludzi.
To akurat dobrze pokazuje, dlaczego psychologia tak rzadko daje proste odpowiedzi.
Dwójka dzieci może wychowywać się w niemal identycznych warunkach, a mimo tego reagować zupełnie inaczej. Jedno buduje poczucie wyższości jako mechanizm obronny. Drugie rozwija niską samoocenę. Trzecie funkcjonuje gdzieś pomiędzy.
Coraz częściej pojawia się też teoria, że narcyzm może być wzmacniany przez środowisko społeczne już poza domem. Media społecznościowe, kultura sukcesu, ciągłe porównywanie się do innych, presja widoczności – to wszystko może dodatkowo wpływać na osoby, które wcześniej miały większą podatność biologiczną na narcystyczne cechy.
Czyli sam narcystyczny rodzic nie przesądza jeszcze o wszystkim.
Współczesne badania raczej odchodzą od prostego schematu: "narcyz wychowuje narcyza". Obraz wygląda dużo bardziej nierówno. Geny mogą zwiększać pewne predyspozycje, środowisko może je wzmacniać albo osłabiać, a późniejsze doświadczenia często zmieniają cały kierunek rozwoju osobowości.
FAQ - najczęściej zadawane pytania
Czy narcyzm jest dziedziczny?
Badania sugerują, że częściowo tak. Naukowcy wielokrotnie obserwowali wpływ genetyki na rozwój cech narcystycznych.
Czy wychowanie może wpływać na narcyzm?
Tak, ale współczesne badania pokazują, że samo wychowanie nie wyjaśnia wszystkiego. Znaczenie mają też geny oraz indywidualne doświadczenia.
Czy dzieci narcystycznych rodziców same stają się narcystyczne?
Nie zawsze. Część dzieci rozwija podobne cechy, ale inne reagują zupełnie odwrotnie i stają się bardziej wycofane.
Co oznacza grandiosity w badaniach nad narcyzmem?
To poczucie własnej wyjątkowości, wyższości i przekonanie o swoich ponadprzeciętnych możliwościach.
Czym jest entitlement w psychologii narcyzmu?
To roszczeniowość i przekonanie, że człowiekowi należy się więcej niż innym ludziom.
Dlaczego badania nad narcyzmem dają różne wyniki?
Różne zespoły badają inne cechy narcyzmu i korzystają z odmiennych metod badawczych. To naturalne w psychologii.
Czy wspólne środowisko rodzinne ma duży wpływ na narcyzm?
Część badań sugeruje, że wpływ wspólnego środowiska jest mniejszy, niż wcześniej zakładano.
Czy narcyzm może rozwijać się przez doświadczenia społeczne?
Tak. Relacje, sukcesy, status społeczny czy środowisko pracy mogą wzmacniać niektóre narcystyczne cechy.
Źródła:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3973692/
https://www.southampton.ac.uk/~crsi/Yu%20Cai%20Sedikides%20%20Song%202014%20JRP%20(2).pdf
https://pub.uni-bielefeld.de/download/3015176/3015177/back-et-al-2026-narcissism-runs-in-families-due-to-genetics-an-extended-twin-family-analysis.pdf
Dodaj komentarz