Bitwa pod Racławicami – data i przebieg bitwy

Bitwa pod Racławicami to jedno z tych wydarzeń, które wielu kojarzy z kosynierami i obrazem Kościuszki na tle dymu armatniego. A jednak sama historia jest bardziej "ziemska" - pełna marszów, nerwowych decyzji, pomyłek i zwykłego zmęczenia ludzi. Poniżej masz uporządkowany opis tła, daty i tego, jak doszło do starcia.

 

Bitwa pod Racławicami – najważniejsze informacje

• Bitwa pod Racławicami odbyła się 4 kwietnia 1794 roku w rejonie dzisiejszej Małopolski.
• Starcie miało miejsce kilkanaście dni po ogłoszeniu insurekcji kościuszkowskiej w Krakowie.
• Wojska polskie liczyły około 6000 żołnierzy, w tym blisko 1900 kosynierów i pikinierów.
• Strona rosyjska w pierwszym starciu wystawiła około 3000–3200 żołnierzy i 12 dział.
• Przełomem było zdobycie rosyjskiej artylerii przez kosynierów.
• Polacy przejęli 12 armat oraz zapasy broni i amunicji.
• Zwycięstwo miało ogromne znaczenie moralne, choć nie zmieniło strategicznie losów wojny.

 

Przyczyny powstania kościuszkowskiego

Wiosną 1794 roku w Rzeczypospolitej było po prostu źle. Po wojnie z Rosją z 1792 roku państwo nie funkcjonowało już jak wcześniej. Coraz więcej decyzji zapadało pod naciskiem z zewnątrz. Rosja miała realny wpływ na politykę, a część elit była z tym kojarzona. To budziło sprzeciw, ale też bezradność. Ludzie widzieli, co się dzieje, i nie mieli poczucia, że ktoś panuje nad sytuacją.

Szczególnie mocno problem dotknął wojsko. Mówiono o redukcjach, zmniejszaniu liczby oddziałów i rozwiązywaniu jednostek. Oficerowie tracili stanowiska, żołnierze nie wiedzieli, czy jutro nadal będą w służbie. Dla wielu był to moment, w którym kończyła się cierpliwość. Nie chodziło już o wielką politykę, ale o zwykłą godność.

W takim momencie pojawił się Tadeusz Kościuszko. Nie jako ktoś, kto tylko mówi. Raczej jako ktoś, kto widział, że czasu jest mało. Najpierw działał po cichu. Sprawdzał, kto jest gotów do współpracy, jakie są realne możliwości. W pewnym momencie stało się jasne, że dalsze czekanie nie ma sensu. Jeśli nic się nie wydarzy, wojsko zostanie rozbrojone, a sprawa przepadnie.

Ogłoszenie powstania w Krakowie było momentem przełomowym. Kościuszko objął dowództwo i wreszcie pojawił się porządek. Było wiadomo, kto decyduje i w jakim kierunku iść dalej. Od początku zakładano jedno – samo miasto nie wystarczy. Jeśli zryw ma przetrwać, musi wyjść poza Kraków i szybko objąć większy obszar.

Równocześnie ruszyły inne oddziały. Część wojsk nie podporządkowała się rozkazom rozwiązania. Zaczęto werbować ludzi, zbierać broń, tworzyć prowizoryczne formacje. Często bez mundurów, zaplecza i planu na dłużej, ale z decyzją, żeby działać.

Wiosną 1794 roku to właśnie miało największe znaczenie. Nie idealna organizacja, nie gotowe schematy, tylko ruch i czas. I w takich warunkach insurekcja wchodziła w etap, który bardzo szybko miał zostać sprawdzony w walce.

 

Bitwa pod Racławicami - dokładna data i sytuacja przed bitwą

Do starcia doszło 4 kwietnia 1794 roku, w rejonie wsi Racławice, na terenie dzisiejszej Małopolski, w powiecie miechowskim. To był niemal początek insurekcji kościuszkowskiej. Minęło zaledwie kilkanaście dni od jej ogłoszenia. Powstanie dopiero się formowało. Nie było jeszcze pewności, czy w ogóle przetrwa, czy rozpadnie się po pierwszym poważnym uderzeniu.

Dlatego to spotkanie z regularnymi oddziałami rosyjskimi miało znaczenie większe niż sama bitwa. Chodziło o coś więcej niż wynik na polu walki. Chodziło o sygnał. O pokazanie, czy powstańcze wojsko jest w stanie stanąć naprzeciw armii, która miała doświadczenie, strukturę i przewagę liczebną.

Kościuszko ruszył z Krakowa na północny wschód. Liczył, że zryw obejmie kolejne regiony i pozwoli w dalszej perspektywie zbliżyć się do Warszawy. W tym samym czasie w ruchu były także wojska rosyjskie. Po ich stronie przygotowano plan uderzenia z dwóch kierunków. Chodziło o manewr, który miał odciąć siły powstańcze i rozbić je, zanim insurekcja zdąży się na dobre rozpędzić. Gdyby ten plan się powiódł, całe powstanie mogło skończyć się bardzo szybko.

W praktyce sytuacja zmieniała się z dnia na dzień. Obie strony poruszały się w tym samym rejonie. Prowadzono rozpoznanie, wysyłano podjazdy, zbierano informacje. Czasem przez zwiad, czasem przez przesłuchiwanie jeńców. Dochodziło do drobnych potyczek. Same w sobie nie były rozstrzygające, ale zdradzały kierunki marszu i zamiary przeciwnika.

W takich warunkach nie było miejsca na długie planowanie. Kościuszko musiał reagować na bieżąco. Decyzje zapadały szybko, często w oparciu o niepełne informacje i to, co dało się zobaczyć w terenie. To właśnie w tej dynamicznej sytuacji doszło do starcia, które przeszło do historii jako bitwa pod Racławicami.

 

Siły polskie i rosyjskie pod Racławicami - kto i z czym stanął do bitwy

Po ogłoszeniu aktu powstania 24 marca 1794 roku na Rynku krakowskim Kościuszko nie tracił czasu. W krótkim okresie zorganizował w Krakowie władze powstańcze i rozpoczął mobilizację. Chodziło o jedno – ruszyć w teren, zanim Rosjanie zdążą zareagować. O świcie 1 kwietnia opuścił miasto na czele około 1000 żołnierzy wojska regularnego, kierując się na północ. Celem było rozszerzenie insurekcji poza Kraków i zebranie kolejnych sił.

Marsz szybko przyniósł efekty. 2 kwietnia pod Luborzycą do oddziałów Kościuszki dołączył generał Józef Zajączek. Niedługo później pojawiła się także tzw. grupa pińczowska – kawaleria narodowa, piechota i artyleria. Dzień później, 3 kwietnia w Koniuszy, dotarły oddziały ochotnicze dowodzone przez generała Jana Ślaskiego. Było to około 1900 pikinierów i kosynierów z poboru dymowego. Ludzie różnie uzbrojeni, różnie wyszkoleni, ale gotowi do walki.

W efekcie tych połączeń, tuż przed bitwą pod Racławicami, Kościuszko dysponował około 4000–4100 żołnierzami wojska liniowego, wzmocnionymi przez formacje chłopskie (około 1900), oraz 12 działami artylerii. Całość została podzielona na dwie dywizje, którymi dowodzili generałowie Zajączek i Madaliński. Nie była to armia idealnie zorganizowana, ale miała jasne dowództwo i zdolność do manewru.

Trzon sił polskich stanowiło wojsko regularne – piechota, kawaleria i artyleria – liczące nieco ponad cztery tysiące ludzi. Uzupełniały je oddziały ochotnicze, głównie kosynierzy i pikinierzy, w liczbie bliskiej dwóch tysięcy. Łącznie pod Racławicami Kościuszko miał więc około sześciu tysięcy żołnierzy. Siły zebrane w bardzo krótkim czasie, częściowo improwizowane, wciąż porządkujące swoją organizację, ale zdolne do reagowania na zmieniającą się sytuację w terenie.

Po stronie rosyjskiej w rejonie Skalbmierza operowały oddziały generała Fiodora Denisowa, liczące łącznie około 6000 ludzi i podzielone na dwie kolumny. Jedną z nich dowodził generał major Aleksander Tormasow. Liczyła ona około 2900–3200 żołnierzy i była wspierana przez 12 dział artylerii. To właśnie to zgrupowanie jako pierwsze weszło w bezpośredni kontakt z wojskami polskimi.

Zbliżanie się rosyjskich kolumn sprawiło, że Kościuszko podjął decyzję, by nie unikać starcia. Wybrał teren, który dawał możliwość obrony, ale też pozwalał na manewr. Przy takim układzie sił o przebiegu wydarzeń nie decydowały same liczby. Liczył się czas, ukształtowanie terenu i kolejność podejmowanych decyzji. Opóźnienie jednego z rosyjskich zgrupowań, rozdzielenie kolumn oraz błędna ocena sytuacji sprawiły, że przewaga organizacyjna nie przełożyła się na pełną kontrolę nad polem walki. W takich właśnie warunkach starcie pod Racławicami nabrało swojego charakteru i nieoczywistego finału.

obraz: Jan Matejko, Bitwa pod Racławicami, 1888, domena publiczna

 

Jak wyglądały pierwsze godziny walki

Początek wydarzeń wcale nie wyglądał jak klasyczna bitwa. Nie było od razu frontalnego starcia ani gwałtownego natarcia. Dominował ruch. Oddziały przemieszczały się w terenie, prowadzono rozpoznanie, dochodziło do pierwszych potyczek jazdy i podjazdów. Od wczesnych godzin 4 kwietnia obie strony próbowały ustalić, gdzie dokładnie znajduje się przeciwnik i czy da się go choć na chwilę zatrzymać. W takich warunkach liczyła się szybka ocena sytuacji i decyzje podejmowane niemal na bieżąco.

Kościuszko nie chciał ryzykować starcia w niekorzystnym miejscu. Szukał pozycji, którą można było utrzymać, ale jednocześnie takiej, która nie zamykała drogi odwrotu. Ostatecznie wojska polskie zajęły wzniesienia w rejonie Dziemięrzyc. Dawały one pewne możliwości obronne, a jednocześnie pozwalały na manewr w razie zmiany sytuacji.

Rosjanie rozlokowali się na wyżej położonych wzgórzach. Wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu – stoki opadające w stronę polskich pozycji oraz niewielki ciek wodny oddzielający obie linie. Było to ustawienie korzystne. Sprzyjało obronie i utrudniało bezpośredni atak przeciwnika, zwłaszcza piechoty.

Przez pewien czas obie armie stały naprzeciw siebie bez rozstrzygnięcia. Artyleria prowadziła ostrzał, ale nie przynosił on przełomu. Był to moment wyczekiwania. Napięcie rosło, a dalszy bieg wydarzeń zależał od jednej decyzji albo od drobnej zmiany położenia sił. To właśnie w tej fazie bitwy sytuacja była najbardziej niepewna i podatna na nagły zwrot.

 

Rola Tadeusza Kościuszki

Kościuszko tego dnia rzeczywiście trzymał rękę na pulsie. Na bieżąco analizował meldunki z rozpoznania i informacje zdobywane od jeńców. Na ich podstawie korygował kierunek marszu, ustawienie oddziałów i tempo działań. Najważniejsze było jedno – nie dopuścić do sytuacji, w której wojska polskie zostałyby oskrzydlone lub zamknięte przez rosyjskie kolumny.

W pewnym momencie sytuacja zaczęła się jednak komplikować. Na skrzydłach doszło do nasilenia walk. Rosyjska jazda ruszyła do ataku, pojawił się silniejszy ostrzał artyleryjski, a część polskiej kawalerii została rozbita i chwilowo wycofała się z pola walki. W zamieszaniu rozeszła się nawet pogłoska, że Kościuszko poległ. Przez moment wprowadziło to dezorientację i chaos.

Sytuację udało się jednak opanować. Dowódcy szybko zareagowali. Oddziały zostały zebrane, szyk uporządkowany, a część kawalerii wróciła na swoje pozycje. Linia obrony nie załamała się, choć napięcie było wyraźnie odczuwalne.

Kościuszko cały czas obserwował rozwój wydarzeń. Nie reagował impulsywnie. Czekał na moment, w którym możliwe będzie uderzenie w sposób, który realnie zmieni przebieg walki i przechyli szalę na stronę polską.

 

Kosynierzy w bitwie pod Racławicami – moment przełomowy starcia

W tym momencie do walki weszli kosynierzy jako świadomie użyty odwód. Kościuszko trzymał ich wcześniej za wzniesieniem, poza bezpośrednim ostrzałem. To było celowe. Nie byli przygotowani do długiej wymiany ognia z piechotą i artylerią. Ich zadaniem miał być krótki, zdecydowany atak w odpowiednim momencie.

Taki moment pojawił się wtedy, gdy rosyjskie centrum zostało osłabione. Część oddziałów przesunięto na skrzydła, a stanowiska artyleryjskie nie były już tak dobrze osłonięte. Kościuszko zdecydował się na manewr obarczony ryzykiem i wydał rozkaz uderzenia właśnie na działa. Natarcie musiało przejść przez odkryty teren, pod ostrzałem. Samo dotarcie do rosyjskich stanowisk wymagało dużej determinacji i dyscypliny.

Kosynierzy ruszyli naprzód mimo ognia artylerii i piechoty. To był moment, w którym większość ludzi instynktownie szukałaby osłony. Oni szli dalej. Gdy dotarli do stanowisk artyleryjskich, sytuacja zmieniła się bardzo szybko. Rosyjscy żołnierze byli przygotowani na walkę z regularną piechotą, nie na bezpośrednie uderzenie zwartej grupy chłopów uzbrojonych w kosy. Zaskoczenie było pełne i w krótkim czasie obrona artylerii została rozbita.

Zdobycie dział miało natychmiastowy skutek. Rosyjskie centrum zaczęło się cofać. Część piechoty straciła porządek, inne oddziały utraciły łączność. Wkrótce odwrót objął większą część sił, a po nim rozpoczął się pościg. Choć na jednym ze skrzydeł Rosjanie jeszcze przez chwilę próbowali utrzymać pozycje, wynik bitwy był już w praktyce przesądzony.

 

Najważniejsze momenty bitwy – co przesądziło o wyniku?

Przebieg bitwy pod Racławicami nie rozstrzygnął się jednym manewrem ani jednym rozkazem. O wyniku zadecydował ciąg zdarzeń, które nałożyły się na siebie w krótkim czasie. Żadna ze stron nie miała pełnej kontroli nad sytuacją. Pole walki zmieniało się w trakcie dnia, a decyzje podejmowano często w reakcji na to, co działo się w danej chwili.

Pierwszym ważnym momentem było rozciągnięcie rosyjskich sił. Oddziały maszerujące w dwóch kolumnach nie weszły do walki jednocześnie. Zamiast jednego, skoordynowanego uderzenia pojawiły się opóźnienia i przerwy. To właśnie te luki Kościuszko potrafił dostrzec i wykorzystać. Rosyjskie dowództwo zakładało, że przewaga doświadczenia i samo ustawienie wojsk wystarczą do utrzymania inicjatywy. W praktyce okazało się to błędnym założeniem.

Duże znaczenie miał też teren. Polskie wojska zajęły pozycje, które ograniczały możliwości działania rosyjskiej jazdy i utrudniały szybkie obejście skrzydeł. Ukształtowanie terenu nie sprzyjało szerokim manewrom. Każda próba zmiany ustawienia wymagała czasu, a w warunkach, gdzie liczyły się minuty, miało to realny wpływ na przebieg walk.

Nie bez znaczenia był także chwilowy kryzys po stronie polskiej. Rozproszenie części kawalerii i zamieszanie wywołane pogłoską o śmierci Kościuszki mogły doprowadzić do załamania linii. Tak się jednak nie stało. Dowódcom udało się szybko opanować sytuację, przywrócić porządek i utrzymać ciągłość dowodzenia. Dzięki temu nie doszło do paniki na większą skalę.

Momentem przełomowym okazało się uderzenie w rosyjską artylerię. Zdobycie dział zachwiało centrum przeciwnika i odebrało mu możliwość dalszego skutecznego prowadzenia ognia. Od tej chwili Rosjanie nie byli już w stanie narzucić tempa bitwy. Kolejne oddziały zaczęły się cofać, pojawiły się problemy z dowodzeniem, a przewaga organizacyjna przestała odgrywać decydującą rolę.

Ostatecznie o wyniku bitwy przesądziło połączenie kilku czynników. Nieskoordynowane działania rosyjskich kolumn, umiejętne wykorzystanie terenu przez stronę polską oraz trafna decyzja o użyciu odwodu w kluczowym momencie. Racławice nie były zwycięstwem przypadku. Były efektem reagowania na sytuację, która zmieniała się niemal z godziny na godzinę.

obraz: Aleksander Orłowski, Bitwa pod Racławicami, 1798, domena publiczna

 

Straty i skutki bitwy pod Racławicami po zakończeniu walk

Po zakończeniu walk pole bitwy nie dawało obrazu łatwego zwycięstwa. Starcie było krótkie, ale intensywne, a jego skutki odczuwalne po obu stronach. Straty polskie były zauważalne, choć mniejsze, niż początkowo się obawiano. Źródła podają różne liczby. Najczęściej mówi się o kilkuset zabitych i rannych, przy czym część tych ocen powstała już po opadnięciu bitewnego chaosu i uporządkowaniu oddziałów.

Po stronie rosyjskiej straty okazały się wyraźnie większe. Szacuje się je na około tysiąc zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Duży wpływ na ten bilans miała gwałtowność walki w końcowej fazie bitwy, zwłaszcza podczas zdobywania artylerii. Odwrót części rosyjskich oddziałów przebiegał w pośpiechu i nie wszędzie miał uporządkowany charakter, co zwiększyło liczbę strat.

Jednym z najważniejszych efektów starcia było zdobycie rosyjskich dział. Polacy przejęli 12 armat, a wraz z nimi broń ręczną, amunicję i wyposażenie. Miało to duże znaczenie praktyczne. Wojsko powstańcze od początku borykało się z brakami sprzętowymi, a zdobyte zapasy pozwoliły wzmocnić oddziały i lepiej przygotować je do dalszych działań. Część umundurowania i obuwia trafiła do formacji chłopskich, co poprawiło ich organizację i zdolność bojową.

Po bitwie Kościuszko pozostał jeszcze przez kilka godzin na pobojowisku. Chodziło o uporządkowanie wojsk, zebranie rannych i jednoznaczne podkreślenie faktu zwycięstwa. Dopiero później wojska polskie wycofały się w kierunku Słomnik. Decyzja ta wynikała z obawy przed ponownym połączeniem rosyjskich sił i ewentualnym kontratakiem. Nie doszło więc do szerokiego pościgu, który mógłby całkowicie rozbić przeciwnika.

W kolejnych dniach nastąpiły awanse i wyróżnienia, zwłaszcza dla kosynierów, którzy odegrali istotną rolę w przełomowym momencie bitwy. Zwycięstwo pod Racławicami szybko stało się ważnym elementem narracji powstańczej. Zdobyte armaty pokazano publicznie w Krakowie, co miało ogromne znaczenie psychologiczne – zarówno dla żołnierzy, jak i dla ludności cywilnej.

Choć militarnie bitwa nie zmieniła zasadniczo układu sił, jej bezpośrednie skutki wzmocniły wojsko powstańcze i dały czas na dalszą organizację. To, co wydarzyło się po Racławicach, zaczęło szybko wykraczać poza sam wynik starcia i nabierać znaczenia w skali całego kraju.

 

Znaczenie bitwy pod Racławicami dla dalszego przebiegu insurekcji

Znaczenie bitwy pod Racławicami wykraczało daleko poza sam wynik militarny. Z wojskowego punktu widzenia starcie nie otworzyło drogi na Warszawę i nie doprowadziło do rozbicia głównych sił rosyjskich. Nie było to zwycięstwo, które zmieniało układ frontów. A jednak właśnie Racławice stały się momentem, który wyraźnie zmienił nastroje i sposób postrzegania całego powstania.

Przede wszystkim było to pierwsze większe zwycięstwo insurekcji odniesione w otwartym polu. W czasie, gdy powstanie dopiero się rozpoczynało, miało to ogromne znaczenie. Pokazywało, że wojska Kościuszki potrafią nie tylko maszerować i organizować się, ale też skutecznie walczyć z regularną armią rosyjską. Dla wielu obserwatorów, zarówno w kraju, jak i poza jego granicami, był to sygnał, że zryw nie zakończy się natychmiastowym załamaniem.

Racławice miały również silny efekt psychologiczny. Informacja o zwycięstwie szybko rozeszła się po kraju, wzmacniając morale żołnierzy i ludności cywilnej. Szczególne wrażenie zrobił udział kosynierów. Ich skuteczny atak pokazywał, że w powstaniu mogą odegrać realną rolę także chłopi, a nie wyłącznie wojsko regularne. Ten element miał duże znaczenie dla dalszego przebiegu insurekcji i wpłynął na późniejsze decyzje Kościuszki dotyczące organizacji sił.

Zwycięstwo pod Racławicami przyczyniło się także do rozszerzenia powstania. W kolejnych dniach i tygodniach doszło do wybuchu insurekcji w Warszawie, a następnie do wystąpień w innych regionach. Racławice stały się punktem odniesienia, do którego odwoływano się w odezwach i raportach, budując obraz powstania jako realnej walki, a nie symbolicznego protestu.

Jednocześnie bitwa ujawniła też ograniczenia insurekcji. Brak możliwości przejścia do ofensywy, rozproszenie oddziałów po starciu i konieczność odwrotu pokazywały, że zwycięstwo miało przede wszystkim charakter moralny i polityczny. Kościuszko zyskał czas, ale nie osiągnął przełomu strategicznego. Rosyjskie siły nadal pozostawały silne, a przewaga przeciwników Rzeczypospolitej w dłuższej perspektywie była trudna do zniwelowania.

Mimo tych ograniczeń Racławice spełniły swoją rolę. Nadały insurekcji impet, wzmocniły wiarę w sens dalszej walki i stworzyły punkt odniesienia dla wydarzeń wiosny 1794 roku. Bez tego zwycięstwa dalszy przebieg powstania mógłby potoczyć się zupełnie inaczej.

 

III rozbiór Polski

Mimo chwilowych sukcesów insurekcja kościuszkowska nie była w stanie odwrócić długofalowego układu sił. Przewaga militarna i polityczna Rosji, Prus i Austrii była zbyt duża, a powstanie z czasem traciło impet. Klęska pod Maciejowicami, pojmanie Kościuszki i upadek Warszawy przesądziły o losach zrywu, który wygasł jeszcze w 1794 roku.

Rok później doszło do III rozbioru Polski. Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy, a jej terytorium podzielono między trzech zaborców. Państwo przestało istnieć. Jego mieszkańcy znaleźli się pod obcym panowaniem, bez własnych instytucji i realnej suwerenności. Był to finał procesu trwającego od lat, którego nie zdołały zatrzymać nawet najbardziej dramatyczne próby oporu.

W tym kontekście Racławice nabierają innego znaczenia. Bitwa nie uratowała państwa i nie zmieniła biegu wydarzeń. Została jednak zapamiętana. To właśnie dlatego Racławice pozostały jednym z najbardziej rozpoznawalnych epizodów końca Rzeczypospolitej. Nie jako punkt zwrotny historii, lecz jako dowód, że upadek państwa nie był pozbawiony momentów odwagi i decyzji podejmowanych wbrew oczywistym realiom.

 

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Kiedy odbyła się bitwa pod Racławicami?
Bitwa pod Racławicami miała miejsce 4 kwietnia 1794 roku, na początku insurekcji kościuszkowskiej.

Kto dowodził wojskami polskimi pod Racławicami?
Dowódcą wojsk polskich był Tadeusz Kościuszko, naczelnik powstania.

Ilu żołnierzy brało udział w bitwie pod Racławicami?
Po stronie polskiej walczyło około 6000 żołnierzy, a po stronie rosyjskiej około 3000–3200 w pierwszym starciu.

Kim byli kosynierzy w bitwie pod Racławicami?
Kosynierzy byli ochotnikami, głównie chłopami uzbrojonymi w kosy bojowe, użytymi jako odwód do decydującego ataku.

Dlaczego bitwa pod Racławicami była ważna?
Było to pierwsze duże zwycięstwo insurekcji, które wzmocniło morale wojska i poparcie społeczne dla powstania.

Czy bitwa pod Racławicami zmieniła losy insurekcji?
Militarnie nie przyniosła przełomu, ale dała czas na rozwój powstania i miała duże znaczenie polityczne.

Jakie były straty po bitwie pod Racławicami?
Straty polskie wyniosły kilkuset zabitych i rannych, a straty rosyjskie szacuje się na około tysiąc ludzi.

Co stało się po bitwie pod Racławicami?
Wojska polskie wycofały się w kierunku Słomnik, obawiając się połączenia rosyjskich kolumn.

Źródła

^{https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Racławicami
https://wielkahistoria.pl/bitwa-pod-raclawicami-gdyby-nie-polscy-chlopi-kosciuszko-nie-odnioslby-swojego-najslynniejszego-zwyciestwa/}

Zdjęcie główne: Józef Chełmoński, Racławice, 1906, domena publiczna