Zaskroniec, czyli wąż z żółtymi plamkami na głowie plus ciekawostki

Jasne plamy za skroniami – po czym poznać tego węża?

 

Wąż z dwiema jasnymi plamkami tuż za głową to najpewniej zaskroniec zwyczajny. Zwykle plamki są żółte, ale mogą być też kremowe, a u niektórych osobników nie widać ich wcale. Gdy wąż znika w trawie, na przyjrzenie się mu masz nieraz tylko chwilę. Zobacz, gdzie szukać znaku rozpoznawczego zaskrońca i co jeszcze można dostrzec z bezpiecznej odległości.

 

Zaskroniec w skrócie

• Zaskroniec zwyczajny ma zazwyczaj dwie jasne plamy tuż za głową.
• Plamy mogą być żółte, kremowe lub pomarańczowe. Niektóre czarne osobniki nie mają ich wcale.
• Występuje w całej Polsce, szczególnie chętnie w pobliżu wody.
• Samice są większe od samców i mogą przekraczać metr długości.
• Zaskroniec jest niejadowity i w razie zagrożenia zwykle próbuje uciec.
• Samica może złożyć jaja w kompoście, gdzie rozkładające się rośliny wydzielają ciepło.

 

Jak wygląda zaskroniec zwyczajny i czy zawsze ma żółte plamki?

Plamy zaskrońca leżą po bokach, tuż za głową. Po jednej z każdej strony. Z profilu zwykle widać tylko tę bliższą, zaś na ujęciu z góry obie mogą przypominać jasny kołnierzyk. Mają kształt półksiężyców, a ciemne obwódki podkreślają ich kontur. Właśnie położenie tych plam, „za skroniami”, dało wężowi polską nazwę.

Czy muszą być żółte? Bywają tak jasne, że wpadają w krem lub niemal w biel. U innych zaskrońców widać odcień pomarańczowy. Zdarzają się też czarne osobniki pozbawione plam skroniowych. Tę ciemną odmianę ubarwienia nazywa się melanizmem. Jeśli więc widzisz w trawie węża bez jasnego kołnierzyka, sam brak plam nie wystarczy do rozpoznania gatunku.

A reszta ciała? Grzbiet bywa szary lub oliwkowy. U niektórych osobników wpada w brąz, na którym widać drobne, ciemne plamki. U innych jest niemal jednolity. Od spodu ciało jest jaśniejsze, z nieregularnym czarnym wzorem przypominającym szachownicę. Ten szczegół przydaje się głównie na zdjęciach, na których akurat widać spód ciała. Samice dorastają do większych rozmiarów niż samce i mogą przekraczać metr długości.

Na ostrym zdjęciu z bliska widać jeszcze różnicę między łuskami na głowie a tymi na grzbiecie. Na głowie są większe i układają się w tarczki. Pośrodku drobniejszych łusek grzbietowych biegnie wypukła kreska. Herpetolodzy nazywają ją kilem, bo przypomina podłużną wypukłość na spodzie łodzi.

Z daleka czasem widać jedynie ciemny grzbiet... Zaskroniec ma okrągłe źrenice.

 

Gdzie w Polsce można spotkać zaskrońca?

Zaskroniec występuje w całej Polsce. Najłatwiej wypatrzyć go w pobliżu wody, zwłaszcza tam, gdzie nad brzegiem rośnie wysoka trawa lub pas szuwarów. Takie miejsce zapewnia mu osłonę, a obecność żab sprawia, że ma gdzie polować.

Przyglądasz się powierzchni stawu i widzisz nad wodą tylko głowę? To może być zaskroniec... Ten wąż dobrze pływa i potrafi zanurkować. Możesz natknąć się na niego także na wilgotnej łące, a nawet w ogrodzie z oczkiem wodnym, jeśli okolica daje mu schronienie. W słoneczny dzień zdarza mu się wygrzewać na otwartym kawałku brzegu. Wtedy zwykle łatwiej dostrzec plamy niż przy obserwacji płynącego węża.

Nad wodą można go widywać od wiosny do jesieni. Zimą szuka miejsc, w których nie grozi mu mróz, i na powierzchni pojawia się ponownie po ociepleniu.

 

Czy zaskroniec jest jadowity?

Zaskroniec zwyczajny jest niejadowity. Gdy zauważy człowieka, zwykle próbuje się oddalić. Jeśli jednak odetniesz mu drogę ucieczki, może głośno syczeć albo wykonać szybki ruch głową w Twoją stronę. Wygląda to groźnie... Zaskroniec potrafi pozorować atak, uderzając zamkniętym pyskiem.

Jeśli wąż wygrzewa się na ścieżce, wystarczy zatrzymać się w pewnej odległości i dać mu czas, by sam zsunął się w trawę. W Polsce zaskroniec zwyczajny jest objęty częściową ochroną gatunkową.

 

Ciekawostki o zaskrońcu

1. Potrafi udawać martwego. W zagrożeniu wiotczeje i może leżeć z otwartym pyskiem oraz wysuniętym językiem. Zdarza się, że wydziela przy tym cuchnącą ciecz.
2. Kompost może posłużyć mu za inkubator. Samica wybiera na jaja miejsce wilgotne i ciepłe. Rozkładające się resztki roślin wydzielają ciepło, z którego korzystają rozwijające się zarodki.
3. Przed linieniem oczy mogą wyglądać na mlecznoniebieskie. Pod starą, przezroczystą łuską osłaniającą oko tworzy się nowa. Płyn między nimi sprawia, że oko na krótko mętnieje.
4. Połyka zdobycz żywcem. Zaskroniec chwyta żabę zębami i połyka ją w całości. Gdy po posiłku wygrzewa się w słońcu, wyższa temperatura ciała pomaga mu strawić to, co zjadł.
5. Dawniej stawiano mu miseczki z mlekiem. W ludowych wierzeniach zaskroniec był opiekunem domu, więc zostawiano mu poczęstunek... Opowieści o mleku należą do folkloru, a naturalnym pokarmem węża są przede wszystkim płazy.

 

Co zapamiętać przed spacerem nad wodą?

Jeśli chcesz się przyjrzeć zaskrońcowi, zatrzymaj się tam, skąd widzisz go bez wchodzenia w trawę nad brzegiem. Chwila obserwacji może powiedzieć o nim więcej niż sam rzut oka na ubarwienie. Zobaczysz, którędy wślizguje się do wody albo gdzie wybiera miejsce do wygrzewania. Jeśli uda Ci się zrobić zdjęcie z boku, później łatwiej sprawdzisz, co naprawdę było widać za głową. A gdy gad zniknie w szuwarach... dalszą część spaceru odbędzie już po swojemu.

 

Zaskroniec zwyczajny – pytania i odpowiedzi

Jaki wąż ma żółte plamki na głowie?
To najpewniej zaskroniec zwyczajny. Jego plamki są po bokach, tuż za głową.

Czy zaskroniec może nie mieć żółtych plam?
Tak. U niektórych czarnych zaskrońców plamy nie występują, a u innych osobników bywają kremowe lub pomarańczowe.

Czym zaskroniec różni się od żmii zygzakowatej?
Typowy zaskroniec ma jasne półksiężyce za głową. Na wyraźnym zdjęciu widać też różnicę w źrenicach – u zaskrońca są okrągłe, a u żmii pionowe.

Jak długi może być zaskroniec?
Samice są większe od samców i mogą przekraczać metr długości.

Czy zaskroniec jest jadowity?
Zaskroniec zwyczajny jest niejadowity. Gdy zauważy człowieka, zwykle próbuje uciec.

Gdzie najłatwiej spotkać zaskrońca w Polsce?
Najłatwiej szukać go przy porośniętych brzegach stawów i rzek. Zdarza się też na wilgotnych łąkach.

Czy zaskroniec umie pływać?
Tak, zaskroniec dobrze pływa i potrafi zanurkować.

Co je zaskroniec zwyczajny?
Żywi się przede wszystkim płazami, m.in. żabami. Ofiary połyka w całości.

Gdzie zaskroniec składa jaja?
Samica szuka wilgotnego i ciepłego miejsca, np. w kompostowniku.

Jak zaskroniec udaje martwego?
Wiotczeje i pozostaje nieruchomy. Może przy tym otworzyć pysk i wysunąć język.

 

Źródła:

• Dlaczego nie lubimy węży?, https://www.lasy.gov.pl/pl/edukacja/blogi/blog-lesniczego/dlaczego-nie-lubimy-wezy
• Zaskroniec zwyczajny Natrix natrix (Linnaeus, 1758), https://www.iop.krakow.pl/plazygady/gatunki/28
• Zaskroniec zwyczajny (film), https://parkilodzkie.pl/spk/aktualnosci/1426-zaskroniec-zwyczajny-film
• Zaskroniec zwyczajny, https://pkwe.warmia.mazury.pl/zaskroniec-zwyczajny/
• Grass snake, https://en.wikipedia.org/wiki/Grass_snake

 

Zobacz też inne artykuły o zwierzętach, które możesz spotkać w Polsce

• Czy zaskroniec gryzie plus ciekawostki o zaskrońcach
• Czy łabędzie odlatują na zimę plus ciekawostki o łabędziach
• Zwierzę bez ogona? Ciekawostki o zwierzętach
• Kiedy osy opuszczają gniazdo plus ciekawostki o osach
• Gniazdo os w ziemi – jak wygląda i co z nim zrobić?